ناترازی انرژی در ایران طی سال های اخیر به یکی از چالش های اساسی بخش صنعت و زیرساخت های تولیدی تبدیل شده است. رشد مصرف انرژی، فرسودگی تجهیزات صنعتی، پایین بودن راندمان فرآیند ها و صنعت نظام نگهداشت و پایش فنی موجب شده است صنایع انرژی بر سهم قابل توجهی در اتلاف انرژی کشور داشته باشند.
در این میان بازرسی فنی و ممیزی انرژی دو ابزار مکمل برای ارتقای بهره وری انرژی، کاهش شدت مصرف انرژی و افزایش قابلیت اطمینان تجهیزات صنعتی محسوب می شوند. بخش صنعت حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد مصرف نهایی انرژی کشور را به خود اختصاص می دهد و صنایع فولاد، سیمان، پتروشیمی و پالایشگاهی سهم اصلی این مصرف را دارند. هم زمان محدودیت تولید گاز طبیعی و برق در فصول اوج مصرف موجب بروز ناترازی انرژی، خاموشی صنایع و کاهش ظرفیت تولید شده است. در چنین شرایطی، ارتقای بهره وری انرژی، نه تنها یک ضرورت اقتصادی، بلکه یک الزام راهبردی برای امنیت کشور محسوب می شود. تجربه جهانی نشان می دهد که اجرای نظام مند ممیزی انرژی همراه با بازرسی فنی دوره ای تجهیزات می تواند بین ۱۰ تا ۳۰ درصد کاهش مصرف انرژی در صنایع ایجاد کند. اتحادیه اروپا در قالب «دستورالعمل بهره وری انرژی» (EED) اجرای ممیزی انرژی را برای صنایع بزرگ اجباری کرده است. شرکت هایی با مصرف بیش از ۱۰ تراژول ملزم به انجام ممیزی انرژی و شرکت هایی با مصرف بیش از ۸۵ تراژول ملزم به استقرار سیستم مدیریت انرژی مطابق استاندارد ISO 50001 هستند . طبق گزارش رسمی وزارت انرژی آمریکا تا سال ۲۰۲۴، بیش از ۲۱ هزلر و ۶۵۰ واحد صنعتی تحت برنامه (IAC/ITAC) مورد ممیزی قرار گرفته اند و بیش از ۱۶۱ هزار و ۲۰۰ پیشنهاد بهینه سازی انرژی ارائه شده است. میزان صرفه جویی پیشنهادی بالغ بر ۲ و ۶دهم میلیارد دلار بوده و نرخ اجرای پیشنهاد ها حدود ۴۷ درصد گزارش شده است. بیشترین ظرفیت صرفه جویی مربوط به سیستم های هوای فشرده، موتورهای الکتریکی، روشنایی صنعتی و بازیافت حرارت بوده است.
مهم ترین موانع توسعه ممیزی انرژی در صنایع ایران عبارتند از : فرسودگی تجهیزات صنعتی، نبود نظام جامع پایش انرژی، پایین بودن قیمت نسبی انرژی، ضعف نظام تعمیر و نگهداری پیشگیرانه، یکپارچه نبودن بازرسی فنی و مدیریت انرژی نقش استانداردهای ملی ایران: استانداردهای ملی ایران در سال های اخیر به سمت توسعه الزامات مدیریت انرژی حرکت کرده اند. مهم ترین محورهای استانداردی شامل: استقرار سیستم مدیریت انرژی، پایش شاخص شدت مصرف انرژی، ممیزی ادواری صنایع انرژی بر، استانداردسازی تجهیزات احتراقی و کنترل راندمات موتورهای الکتریکی است. اجرای نظام مند ممیزی انرژی و بازرسی فنی می تواند: -شدت انرژی صنایع را کاهش دهد. -ظرفیت آزادسازی گاز و برق را ایجاد کند. -وابستگی به سرمایه گذاری سنگین در تولید انرژی را کاهش دهد. -با کاهش بار شبکه برق و گاز از میزان خاموشی ها بکاهد. -با کاهش مصرف سوخت، انتشار آلاینده ها و گازهای گلخانه ای را کاهش داده و به تحقق اهداف توسعه پایدار کمک کند. کشور عزیزمان ایران برای عبور از بحران ناترازی انرژی، ناگزیر به توسعه زیرساخت های ممیزی انرژی، پیوند موثر بین بازرسی فنی و ممیزی انرژی، هوشمندسازی پایش صنعتی و اجرای استانداردهای مدیریت انرژی در صنایع انرژی بر خواهد بود.
مهدی محمدی کوچصفهانی
مدیرکل استاندارد گیلان